Trợ giúp pháp lý cho các đối tượng yếu thế trong thực tế - đôi điều suy nghĩ

Ngày 20/6/2017, Quốc hội khóa XIV đã thông qua Luật Trợ giúp pháp lý, tạo cơ sở pháp lý quan trọng thúc đẩy công tác Trợ giúp pháp lý (TGPL) phát triển, đáp ứng tốt hơn nhu cầu TGPL, góp phần bảo vệ quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân. Qua đó tiếp tục khẳng định TGPL là một yếu tố quan trọng trong hệ thống tư pháp hình sự và là trách nhiệm của Nhà nước trong bảo đảm quyền con người, quyền công dân cho đối tượng được TGPL. Việc mở rộng diện đối tượng trợ giúp pháp lý trong Luật TGPL năm 2017 đã thể hiện rõ nét chính sách nhân văn, sự quan tâm toàn diện của Đảng và Nhà nước đối với các đối tượng yếu thế trong xã hội.

Công tác TGPL có một vị trí nhất định trong đời sống xã hội nhất là người có công với cách mạng, người nghèo, người dân tộc thiểu số, các đối tượng yếu thế khác và là một trong những nhiệm vụ quan trọng luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm. Qua thực tiễn cho thấy, công tác TGPL là chính sách hợp lòng dân, giúp cho các đối tượng yếu thế trong xã hội được tiếp cận, được am hiểu kiến thức pháp luật, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp; tạo lập, củng cố và duy trì lòng tin của nhân dân vào đường lối, chính sách pháp luật của Đảng và Nhà nước đã đề ra.

Trong những năm qua hoạt động này đã góp phần đưa pháp luật vào đời sống, đã trở thành cầu nối quan trọng giữa Nhà nước với nhân dân, góp phần khắc phục những vướng mắc, khiếu nại, khiếu kiện sai trái, vượt cấp không đúng cơ quan có thẩm quyền giải quyết, tạo sự đoàn kết gắn bó giữa chính quyền địa phương với nhân dân, sự đoàn kết trong cộng đồng dân cư, đảm bảo việc thực hiện dân chủ ở cơ sở và ổn định trật tự xã hội ở địa phương.

Hiện nay, khoảng cách giàu nghèo trong xã hội còn lớn, nhất là khu vực nông thôn, miền núi đã tạo ra sự không ngang bằng trong việc tiếp cận với các điều kiện giáo dục, y tế, văn hóa… và đặc biệt là tiếp cận với các dịch vụ pháp lý còn có khoảng cách đáng kể. Bởi vậy, nhiều trường hợp không được tư vấn pháp luật hoặc không mời được Luật sư hoặc Trợ giúp viên pháp lý tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi bị xâm hại dễ bị thiệt thòi trước pháp luật. Tổ chức TGPL của Nhà nước ra đời đã tạo điều kiện để người có công với cách mạng, người nghèo, người dân tộc thiểu số, người yếu thế trong xã hội có được cơ hội tiếp cận với các dịch vụ pháp lý miễn phí, củng cố lòng tin của nhân dân vào pháp luật và góp phần thực hiện dân chủ, công bằng trong xã hội. Đây cũng là một trong những điều kiện quan trọng góp phần thể hiện bản chất của nhà nước ta là nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân, hướng người dân đến “sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật”.

Theo quy định của pháp luật về TGPL, có thể nói tất cả các lĩnh vực trong đời sống xã hội, trừ lĩnh vực kinh doanh thương mại đều được TGPL. Tuy hiện nay tổ chức và con người thực hiện TGPL chưa thể cùng lúc đáp ứng đầy đủ, kịp thời mọi yêu cầu của người được trợ giúp pháp lý nhưng không vì khó khăn, phức tạp của vụ việc mà người thực hiện TGPL từ chối hay tư vấn chiếu lệ cho xong việc. Trong thực tế, đối với một số trường hợp nếu người thực hiện TGPL chỉ dừng lại ở phần giải đáp, hướng dẫn một cách chung chung nhất thì chưa thể gọi là thực hiện trợ giúp pháp lý; mặt khác, nếu quá chi tiết thì TGPL có thể lại sa vào việc xử lý hay giải quyết đơn thư của cơ quan có thẩm quyền.

Từ thực tế trong cuộc sống hằng ngày cho thấy, việc giải quyết hài hòa một mối quan hệ không đơn giản chút nào, nhất là khi có sự xung đột về lợi ích. Ví dụ, một người thuộc diện người nghèo, cô đơn, không nơi nương tựa thuộc đối tượng được TGPL miễn phí có khuất mắc về pháp luật khi đến với tổ chức TGPL chỉ với hai bàn tay trắng, không có giấy tờ tùy thân đến đề nghị được trợ giúp bằng cách để có được các loại giấy tờ cần thiết. Tuy nhiên cần biết rằng, trước khi đến với tổ chức TGPL thì họ đã đến các cơ quan có thẩm quyền liên quan về hộ tịch, hộ khẩu nhờ giúp đỡ nhưng chưa có kết quả. Nếu tổ chức và người thực hiện TGPL khi tiếp nhận thông tin từ đối tượng và chỉ dừng lại ở việc tư vấn, hướng dẫn theo đúng quy định của pháp luật hiện hành về thủ tục của các loại giấy tờ tùy thân thì chẳng khác nào làm thay việc của cơ quan có thẩm quyền. Ngược lại, có trường hợp người thực hiện TGPL chỉ cần hướng dẫn hay viết đơn khiếu nại giúp là đã có thể hoàn thành việc thực hiện TGPL cho đối tượng, nhưng lại dễ dẫn đến hậu quả là “giúp người dân đi kiện chính quyền”. Do vậy, khi tổ chức và người thực hiện TGPL chưa được quán triệt đầy đủ vị trí, ý nghĩa, mục đích của Luật TGPL và nhất là việc tìm hiểu kỹ nội dung, yêu cầu của người được TGPL; thêm vào đó, nếu thiên về suy nghĩ cảm tính của cá nhân sẽ dễ dẫn đến những hiện tượng trên.

Để đảm bảo việc thực hiện TGPL có chất lượng, ngày càng đi vào chiều sâu thì yêu cầu tổ chức và người thực hiện TGPL phải đảm bảo thực hiện đúng nguyên tắc hoạt động trợ giúp pháp lý. Đó là: “Trung thực, tôn trọng sự thật khách quan; sử dụng các biện pháp phù hợp với quy định của pháp luật để bảo vệ tốt nhất quyền, lợi ích hợp pháp của người được TGPL; tuân thủ pháp luật và quy tắc nghề nghiệp TGPL; chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung TGPL…”. Trên cơ sở đó, tổ chức và người thực hiện TGPL sử dụng các biện pháp và hình thức TGPL sao cho phù hợp nhằm đảm bảo tốt nhất quyền, lợi ích hợp pháp của người được TGPL.

Có thể nói công tác TGPL đã trở thành thiết chế không thể thiếu trong đời sống xã hội, được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và được đông đảo nhân dân ủng hộ. Theo đó, công tác TGPL không chỉ là Nhà nước giúp đỡ người dân trong những vấn đề có liên quan đến pháp luật, vì lợi ích của người dân mà còn để đảm bảo cho lợi ích của chính Nhà nước, đảm bảo pháp luật do Nhà nước ban hành có hiệu lực thực tiễn. Muốn vậy, TGPL không phải chỉ là “cầm tay chỉ việc”, mang tính sự vụ mà cần làm cho người dân biết pháp luật, hiểu pháp luật và tự giác thực hiện pháp luật; phát triển TGPL phải đặt trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đảm bảo vị trí thượng tôn của Hiến pháp và Luật. Đây không chỉ là nhiệm vụ của đội ngũ cán bộ làm công tác TGPL mà còn phải là mối quan tâm của ngành Tư pháp nói riêng và toàn xã hội nói chung./.

Hoàng Sơn

Admin